KlasCement.netwerk

Wat is de meerwaarde van ICT in het talenonderwijs?  In deze bijdrage* houden we deze vraag voor ogen omdat ze meteen op de essentie inzoomt.

Ik wil hier niet het historisch overzicht geven van de taaldidactiek door de jaren heen - waarvan ik persoonlijk toch een dikke dertig jaar zélf van heb meegemaakt - via lerarenopleiding, bijscholing, handboeken, inspecties en pedagogische begeleiders tot doorlichting, evaluatie en eigen denkwerk. Maar vooral door het dagdagelijks bezig zijn met taal - binnen en buiten het onderwijs. Ik wil deze bijdrage echter wel kaderen vanuit mijn ervaring met oog op de toekomst.

Een taal leren is in de eerste plaats communicatie: dit is een vaststelling waar bijna niemand (meer) aan twijfelt. Daar waar ik als jonge snaak in het onderwijs de taallabo’s met driloefeningen, de spraakkunst met vertaaloefeningen als het summum moest ervaren, ben ik blij dat de hoofdbrok in het curriculum het communicatieve is geworden. Maar als je het communicatieve zo hoog in het vaandel draagt, waar situeer je dan de computer? Je hebt de hoofdtelefoons en taallabo’s uit de school gekegeld, en nu zoek je het heil in computers en laptops? Tenzij je de overgeërfde spraaktechnologie van onze Ieperse waaghalzen Lernout en Hauspie aanwendt, kun je toch niet tegen de computer zitten babbelen, zeker? Of wel?

De filosofie van het hedendaagse taalonderricht vindt haar concretisering in het gebruik van het Open Leercentrum - de moderne aanpassing van het zo verguisde taallabo, als je wil. Ik vertel hoe ik er gebruik van maakte, in een eerste en tweede jaar Engels, ASO-richting. Niet om als voorbeeld te dienen, maar als inspiratiebron voor wie ict als meerwaarde wil gebruiken in het taalonderricht. Ik moet toch wel even situeren hoe ik tot die manier van lesgeven ben geëvolueerd, waarbij de computer een belangrijke rol is gaan spelen als medium. 
 

Eerste gedachte.
Ik stelde jaren aan een stuk vast dat de leerlingen steeds opnieuw dezelfde fouten maakten, ondanks het feit dat ik me op het vlak van grammatica beperkte tot de ‘essentie’ - bij voorbeeld de toevoeging van de s in de derde persoon enkelvoud. Tot een Engelse professor tijdens een bijscholing in Londen onze zekerheden wegnam, en zei, vrij vertaald: ‘Hou je daar toch niet mee bezig, wat telt is de boodschap, als die overkomt, is de communicatie geslaagd en ben je een goede taalleerkracht: die s is bijzaak!’ Daar had hij tot op een zekere hoogte gelijk in, maar als leerkracht willen we toch een nauwkeuriger en strenger aanpak. Ook al klinkt de filmtitel ‘She hate me’ barbaars in onze ogen en zijn rapteksten geen taalvoorbeelden en spreken menig internationale figuren ‘koolmijn-Engels’, toch streef je als leerkracht naar een minimum aan basiskennis en -kunde. Als ik iemand hoor zeggen: ‘I speak not English’, dan is de boodschap zowel inhoudelijk als vormelijk af. Maar na een paar jaar Engels mag het wel iets meer zijn. Ook vormelijk!

Tweede gedachte.
Het inzicht in de werking van de hersenen is de laatste tien jaar in een stroomversnelling geraakt. Als leerkracht werk je met die hersenen, en je hoopt van je leerlingen dat ze dat ook doen. Bij het leren van woordenschat bij voorbeeld. Onze hersenen functioneren dankzij een ingenieus netwerk van verbindingen, die al dan niet blijvend zijn. Het voorbeeld van de Engelse taxichauffeurs spreekt boekdelen: door hun lange opleiding met vooral veel geheugenwerk, is zelfs een deeltje in de hersenen (de grijze stof in het achterste deel van de hippocampus) groter dan bij normale stervelingen. Zij kennen straten, pleinen, pubs en restaurants uit hun hoofd, omdat zij ook hun visueel geheugen moeten gebruiken. Onderzoek leert ook dat woorden veel makkelijker te onthouden zijn als je ze als chunks, als delen van clusters leert. Het leren gebeurt niet alleen met één deel van de hersenen, maar het is een combinatie van vele verbindingen. En ten slotte: je hart zit in je hersenen, niet fysiek, maar mentaal: graag doen helpt bij het leren. De meeste leerlingen vinden computeren leuk - en hun leerkrachten?

Derde gedachte.
Het schoolse leren is bijna per definitie van ‘moeten’, van verplichtingen, van controle en van meesters en knechten. Ik heb altijd veel bijgeleerd van mijn leerlingen, zeker als het over computers en softwareprogramma’s ging. Het is leren voor het leven, voor elke dag, voor om het even waar en wanneer. Hoe vaak heb ik de dingen niet geleerd door zelfstudie, thuiswerk en trial and error? Ik heb persoonlijk liever dat ik mijn eigen fouten ontdek, dan dat iemand me op mijn fouten wijst. Als je je eigen mislukkingen ervaart, hoef je je niet te schamen voor anderen. Je eigen dt-fout onderscheppen is zoveel vreugdevoller dan een dikke rode streep te moeten krijgen… Kortom: laat leren ook plezant zijn/worden/blijven. Ik wil niet overal ‘blauw’ op straat: ik wil me ook wel aan de verkeersregels houden omdat ik ze zinvol vind. De sfeer van ‘niet doen’ verengt je leer- en levensvreugde – ook bij leerlingen. Leren moet weer/altijd plezierig zijn. Daar kunnen we toch naar streven, denk ik.
 

Concrete gevolgen voor de les die telkens op één of meerdere van de voorbije gedachten steunen…
Vooraf: Planning is heel noodzakelijk, zeker als je als coach en niet als ‘meester’ wil functioneren. Je bent op alles voorbereid: dus ook op het mogelijk niet functioneren van internet of een of meerdere computers. Een alternatieve ‘leuke’ les moet de tegenvallende ontgoocheling van de meerderheid van de leerlingen ‘opvangen’. Zo leren ze ook dat de perfecte wereld niet bestaat - of misschien wel bij Linux of ???

- Ik maak per trimester een stap-voor-stap zelfevaluatieblad voor elke leerling – dat kun je uiteraard ook digitaal aanmaken. Daarin moeten de leerlingen aanduiden welke digitale oefeningen ze (thuis of op school) gemaakt hebben, wat het resultaat was, en ze duiden telkens aan als ze die oefening opnieuw maken, met een - hopelijk stijgende - score. Bovendien kunnen ze hun (on)tevredenheid uitdrukken, en bij een lage score een rode stip zetten: die stip is de (nood)hulp bij de leerkracht. Handig is als de leerling de meest voorkomende fout noteren. Bij een evaluatiegesprek kun je zien waar de grootste moeilijkheid ligt - belangrijke leerstof voor de leraar. Denk erom dat de zwakkere leerlingen vaak een steuntje nodig hebben: als een en ander niet lukt, kun je eens polsen naar het evaluatieblad.
- Ik geef eerst klassikale uitleg, heel beknopt, gebruik makend van presentaties, overheadprojector, video, bord - jawel, een ouderwets maar degelijk didactisch middel dat geen technische hoogstandjes vereist of een … Smartboard - in your dreams, man… met vooral tips waar de leerlingen moeten op letten als ze straks aan het werk gaan. Laat je manier van lesgeven de hersenen van de leerlingen prikkelen: dia’s kijken gaat gauw vervelen, net zoals het prachtige fotoalbum van die fantastische reis van opa en oma naar Rome… Met een ‘prikkelend’ verhaal erbij kan ook de verbeelding in gang worden gezet. De leerlingen moeten als het ware ‘verlangen’ om zelf aan de slag te gaan, niet omdat je uitleg zo lang duurde, maar omdat je ze warm hebt gemaakt!
- Vijftig minuten aan een stuk en geconcentreerd voor de computer zitten, is vermoeiend en belastend. Verdeel de klas in twee of meerdere groepen. Maak willekeurige groepen die je telkens afwisselt. De eerste groep kan na de eerste fase van de klassikale uitleg meteen aan het werk, met heel concrete opdrachten (die je bij voorbeeld op voorhand in je Open Leeromgeving hebt geplaatst, met heel korte concrete stappen).  
- Taal is communicatie, dus leerlingen zitten met zijn tweeën aan één scherm, en niet alleen; de gebruikte taal is uiteraard het Engels. Ik maakte een hele reeks HotPotatoesoefeningen die ze per twee mondeling/schriftelijk maken. Voor woordenschatoefeningen zijn invuloefeningen heel dankbaar: laat ze de oefeningen samen maken, met een beurtsysteem, zodat er ook voor hen afwisseling in zit. Voor zinstructuuroefeningen, maar ook voor bij voorbeeld het inoefenen van de hoofdtijden, zijn de flashcardoefeningen heel geschikt. Ook hier kunnen de leerlingen om beurten de zinnen lezen en de oplossingen geven. Leuk vinden ze ook om eens ‘tegen elkaar te spelen’, en ze vinden het nog plezanter als ze ervaren dat ze er echt op vooruit gaan.
- Maak ook duidelijke afspraken: je kunt er ook een test van maken. Als leerlingen goed geoefend hebben, kunnen ze je ‘vragen’ om eens een score te geven. Dan hebben ze de leerstof op hun eigen tempo verwerkt - als dit geen gedifferentieerd onderwijs is! En ja, de cijfers zullen hoog liggen - het kan toch niet de bedoeling zijn dat de leerlingen falen? En zorg voor extra-oefeningen. Vergeet ook niet dat leerlingen die het al goed kunnen, graag de anderen zullen helpen. Op die manier creëer je een echte ‘leersfeer’.  Leren aan elkaar – er bestaan moeilijker woorden voor!
- Tja, wat doet de andere groep ondertussen? Terwijl de eerste groep leerlingen ‘driloefeningen’ maken - maar nu met veel meer afwisseling dan in het vroegere taallabo - toegespitst op een deelaspect van de leerstof, kun je met de eerste groep communicatief tewerk gaan: wat je in de vorige les hebt laten inoefenen, komt nu bij voorbeeld in een gesprek van pas. Daarbij kun je je aandacht toespitsen op precies dat deel van de leerstof wat ze onder de knie zouden moeten hebben.
Dit communicatieve deel is de kroon op het werk: allerlei opdrachten komen aan bod, steeds per twee, met de leerkracht als ‘medespeler’, die niet als een hakbijl elke fout afstraft, maar positief luistert naar wat de leerling goed doet. Beter is het op het einde een uitnodigende opdracht te geven dan het als ’straf’ op te leggen. Het is een minderheid van leerlingen die van kwade wil zijn, en niet echt willen bijleren - wat men ook zegt over de zogenaamde aversie voor ’strevers’.
- Bij de communicatieve aanpak kun je natuurlijk de vraag stellen: hoe ligt de verhouding spreken-schrijven? Vooral in de beginjaren zijn het ’spreken en luisteren’ als vaardigheden veruit de belangrijkste. Daar moeten we geen cursus taalkunde voor volgen: ons eigen taalgebruik concentreert zich rond deze vaardigheden. Hoe ouder de leerlingen worden, hoe meer aandacht moet uitgaan naar het schrijven - ondanks het sms-taalgebruik - en lezen. Maar ook rond die vaardigheden biedt ict boeiende mogelijkheden, zoals het gebruik van fora, e-mail, leerpaden, blogs, portfolio…

Besluit
De meerwaarde van ict ligt volledig in handen van de leerkracht. Als hij/zij overtuigd is van die meerwaarde, dan kan de leerling er enkel baat bij hebben. Ict is een hedendaags medium dat jammer genoeg nog te weinig aan bod komt in het onderwijs. Vooral omdat de eisen die eraan verbonden zijn voor de leerkracht grote inspanningen vragen. Je kunt niet aan de slag in de klas als je enkel een cursus tekstverwerking gevolgd hebt. Het is een attitude die je moet aankweken: door de computer in het lesgebeuren te brengen, sta je meer midden in de klas dan vooraan, sta je dichter bij de leerlingen dan op de trede, leer je samen met de leerlingen je weg te vinden in de informatie-, communicatie- en technologiewereld zoals hij er vandaag de dag uitziet.  Het lesgeven mag ook een beetje risico blijven: prima remedie tegen het uitgebluste gevoel van er is niets nieuws onder de zon.
 

LINKS:
Documenten, sites en sofware: http://klascement.net
Hotpotatoesoefeningen: http://hotpot.klascement.net/
Engelse Hotpotatoesoefeningen: http://hotpot.klascement.net/en.htm
Het digitale schoolbord Exercises Contact 1 en 2: http://www.dirk-rommens.be/klascement/engels/engels_menu_intro.htm en
Exercises Contact 4: http://hotpot.klascement.net/aanbod/vandervennet.michel/Exercises%20Contact%204.htm
Franse Hotpotatoesoefeningen: http://hotpot.klascement.net/fr.htm
Flashcardoefeningen: http://www.dirk-rommens.be/klascement/engels/2nd_form/grammar/verbs_tenses/flash_cards_simple_past_pos_interrogative.htm
http://www.dirk-rommens.be/klascement/engels/2nd_form/grammar/verbs_tenses/flash_cards_simple_past_pos_negative.htm
Duitse Hotpotatoesoefeningen: http://hotpot.klascement.net/du.htm
BBC: http://news.bbc.co.uk/

Teachers TV: http://www.teachers.tv 

Dirk Rommens,
http://www.dirk-rommens.be
Edublog: http://www.edublogs.be/index.php?author=14
 
Ex-leerkracht Nederlands-Engels, beheerder Smartschool-leeromgeving in Spes Nostra Instituut Kuurne,
Coördinator ICT/didactiek scholengemeenschap Kortrijk
url: http://www.olvgroeninge.be 
Medewerker KlasCement
e-mail: dirk@klascement.net
url: http://klascement.net

* Deze bijdrage verscheen in een verkorte en aangepaste vorm in ‘COS’, Computers op school, Vaktijdschrift voor eigentijds onderwijs en ict’, jaargang 18 nummer 2, februari 2006. Copyright bij de auteur en COS.